300px-Dessalines

Haiti: Jenes Ayisyen, Kote Baton Moyiz Ou

Nan Tan n Moyiz ak late Pwomiz Nou tounen pwa tan n

Jounalis ak etranje ki komante sou sitiyasyon peyi dAyiti ta sanse vle fè moun konpran n ke ayisyen fet ak bol ble yo nan men yo, tankou ti pov ak reskiye ki toujou ap tan n moun fè pou yo. Apre katastrof douz Janvyie a menm, dezagreman sa a vi n pi rèd ato. Yo bay ayisyien tout move definisyion ki gen nan diksionè. Yo di: Ayisyien pov, malnouri, iletre, koronpu, ah se mo yo bliye selman ke yo pa boure nan kolet pep la. Pou dat maling sa a ap ronje moral popilasyon an, Moun sa yo fè tankou se pou la premie fwa ke yo tande pale de Ayiti ak kolon n vanpi nan gouvenman an ki fin n souse tout san sitwayen peyi a.

Mwen sispèk ke koze de gren n goch sa yo fe Tonton Dessalines ak Toussaint vire tet anba nan sèkey yo apre tout sakrifis gwo toro sa yo te fe pou retire noun nan ma labou blan franse te kon n mete nou domi, map mande m si tout san sa yo te koule pou granmesi. Le nou kalkile ak sa neg brav sa yo te reyalize, nou ta oblije poze tet nou you sel kesyion: poukisa yo te fè tout sakrifis sa yo? Si m te gen chans fè you ti pale ak zotobre sa yo, se kesyon sa mwen tap lage nan lestomak yo anvan.

M gen enpresyion ke yo tap mandem you ti griyo ak banan n peze, bon jan pikliz ak you ve ji grenadia byen glase anvan yo ta rive repon mwen. Lè vant yo ta fin n byen len, yo tap souflete m tankou moun fou a koz de kesyon dwol sa a; paske apre 206 zan endepandans nou pa ta supoze ap mande tèt nou pouki sa yo te goumen ak blan je vèt malfektè yo pou yo te vini met tet yo.

Sou menm dosye sa a anpil gro filosof ak neg save ki kon n zafè listwa byen fè konen ke zansèt nou yo te bouke ak eskalvaj, e se pout tèt sa yo te rive pran lèzam kont kolonialis yo. Sa se you bon rezonman paske kondisyion eslav yo tap viv nan epok sa a, menm chen devan pot blan yo, yo pat trete l konsa. Alos ti neg te set oblije mete blan franse san koutia yo nan wol yo. Apre denye batay Vetyè a kote anpil ladan yo te mouri tet nwè, ti rès la te mande pye yo ki sa yo te manje ke yo pat bali, yo te rache manyok yo e bay tè a blanch.

Wi, sou pwen sa a nou dako ak gro filosof yo; fok zansèt nou yo te di sèt ase. Men, le nou reflechi pi fon toujou, nou reyalize ke gen you lot dimansyion ke save yo pa mansyone. Se sa mwen panse ke Dessalines ak tout lot konpatriyot revolisionè yo tap repon mwen. Yo tap dim ke malgre abu ke yo te subi, revolusyion an pat fèt pou yo, se te pou tet mwen ak tout lot jenerasyion ki fet nan peyi a pat leve esklav tankou yo, pou nou te ka vi n gran moun tet nou. Si kanson fè sa yo pat pran gwo inisyativ sila, Ayisyien te kapab toujou ap fè tyoul blan nan move kondisyion jouk jounen jodi a: bagay sal net.

Vizion liberate sa yo te depase epok yo tap viv la, si non, apre viktwa endepandans la yo ta bat deye yo e retounen an Afrik sou te natif natal yo ak zansèt yo. Men yo te eseye fome you gouvenman pou ran n la vi miyo pou tout generasyon ki te gen pou leve nan peyi a. Alos, si revolusyion sa se te fèt pou mwen ak ou, poukisa olye ke nou fè menm jan ak yo pou n prepare peyi a pou lot generasyon ki gen pou vini, se krache nap krache sou san ero nou yo?

Toussaint ak Christophe pat rete tan n se blan explwatè ki te vini lonje la men ba yo, Nèg sa yo te pran destine yo nan pwop men yo; malgre tout fos ki tap lite kont yo, finalman efo yo te abouti. Nou menm tou, nan kalfou nou rive la a, nou paka nan tan n Moyiz ak latè pwomiz pou vini delivre nou anba lanmè wouj sa ki kanpe an kwa sou chimen pwogre peyi a. Nou deja we kijan etranje yo malminnen nou pendan 206 zan depi Ayiti endepandan. Se you baf aprè you lot. Lè sa bon pou yo, yo la, men lè sa pase mal tout moun kraze rak epi yo kanpe lwen yap ri nou kap jemi.

Jan Ayisyien se pèp ki fyè de tet li, kisa ki rive nou jounen jodi a kifè menm ijièn se moun ki pou ap montre nou kijan yo fè sa. Si boss Dessa te la, kisa li tap dinou? Mwen bouke we moun ap lonje men banmwen. Nan moman sa a, nou pa kapab panse ak pwop tet pa nou anko, paske se pa wol nou. Se te wol magouye ki te la anvan nou yo. Men nou menm kila toujou, ki peyi nou pwal kite pou pitit nou? Si nou pa komanse panse konsa e komanse chanje atitud nou sou avni peyi nou, ebyien tout san sa yo kite koule a koz de nou se te lave men siye atè.

Wi, fyel ti peyi a fi n pete, e nou fè anpil move kalkil tou ki minnen nou kote nou ye jodi a. Bagay tranbleman de te sa te soti pou fini avèk nou nèt. Men kom granmoun lontan yo toujou di, “tou tan tet ou poko koupe, w espere mete chapo,” ki vle di nou menm ayisyen  ki gen ti souf toujou, boul la nan pye w. Nou kapab pa nan pozisyion pou nou bay gol, men nou ka fe ti pas jouktan nou rive bay you n. Pa gen kesyion de fè le pou nou fè match nul paske toutan nou pa mete tabak nan pip magouyè sa yo, yap toujou panse ke nou ka fe tyoul yo. Se lè nou mete balon an nan file advèsè a ya banou respe. Zafè lonje men nou pou zot ban nou sa li vle, nou te met bliye sa paske Ayisyen kon n gou diol yo.

m voye you gwo kout chapo pou Gerald Toussaint pou kontribusyion l nan teks sa a

Rapadoo,

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s